Whatsapp
Logo
Close

Blog Details

E-Jamin 20 December 2025

સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો: અન્ય ધર્મમાં લગ્ન કરનાર પુત્રીને પિતાની મિલકતમાંથી બહાર રાખવાનો અધિકાર માન્ય

સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ચુકાદો: અન્ય ધર્મમાં લગ્ન કરનાર પુત્રીને પિતાની મિલકતમાંથી બહાર રાખવાનો અધિકાર માન્ય

અન્ય ધર્મના યુવક સાથે લગ્ન કરવાના કારણે પુત્રીને પિતાની મિલકતમાંથી બહાર રાખવાનો અધિકાર માન્ય રાખતાં સુપ્રીમ કોર્ટએ એક ઐતિહાસિક અને કાનૂની રીતે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. આ ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે “વસીયત પિતાની અંતિમ ઇચ્છા છે અને અદાલત ભાવનાથી નહીં પરંતુ કાયદાથી ચાલે છે.” ભારતીય સમાજમાં વારસો, પરિવાર, ધર્મ અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા સંઘર્ષના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આ નિર્ણય અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે. કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો પિતા પોતાની સ્વઅર્જિત મિલકત અંગે કાયદેસર રીતે વસીયત કરે, તો તે પોતાની પુત્રીને—even જો તેણે અન્ય ધર્મના યુવક સાથે લગ્ન કર્યા હોય—મિલકતમાંથી બહાર રાખી શકે છે અને આવી વસીયતમાં અદાલત હસ્તક્ષેપ કરી શકતી નથી. આ સાથે સુપ્રીમ કોર્ટએ માત્ર એક પરિવારિક વિવાદનો અંત લાવ્યો નથી, પરંતુ વસીયત, વારસાકાયદા, પિતાના અધિકાર અને સંતાનોના દાવા અંગે દેશવ્યાપી સ્તરે લાગુ પડતો મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત પણ સ્પષ્ટ કર્યો છે.

આ સમગ્ર મામલાની શરૂઆત એક મધ્યવર્ગીય હિન્દુ પરિવારથી થાય છે. પિતાની પાસે કેટલીક અચલ મિલકતો હતી, જે સંપૂર્ણપણે તેમની સ્વઅર્જિત સંપત્તિ હતી. પરિવારમા̀ તેમને એક પુત્ર અને એક પુત્રી હતી. સમય જતાં પુત્રીએ પરિવારની મરજી વિરુદ્ધ જઈને અન્ય ધર્મના યુવક સાથે લગ્ન કર્યા. પિતાએ આ લગ્નને વ્યક્તિગત રીતે સ્વીકાર્યા ન હતા અને તેમણે પોતાના જીવનકાળમાં જ સ્પષ્ટ કરી દીધું હતું કે તેઓ પોતાની મિલકત પુત્રીને આપવા ઇચ્છતા નથી. આ નિર્ણય પાછળ કોઈ ગુનાહિત કે ગેરકાયદેસર કારણ નહોતું, પરંતુ તેમની વ્યક્તિગત, નૈતિક અને કુટુંબીય અસંમતિ મુખ્ય કારણ તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી.

આ વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ પિતાની વસીયત બની. પિતાએ કાયદેસર રીતે વસીયત બનાવી હતી, જેમાં પોતાની સમગ્ર સ્વઅર્જિત મિલકત અન્ય વારસદારોને આપી અને પુત્રીને સંપૂર્ણ રીતે બહાર રાખી હતી. વસીયતમાં સ્પષ્ટ રીતે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો કે મિલકત સ્વઅર્જિત છે, પુત્રીને તેમાં કોઈ હક આપવામાં આવતો નથી અને વસીયત પિતાની સંપૂર્ણ સ્વેચ્છાથી, કોઈ બળજબરી કે દબાણ વિના કરવામાં આવી છે. પિતાના અવસાન બાદ જ્યારે વસીયત અમલમાં મૂકવાની કાર્યવાહી શરૂ થઈ, ત્યારે પુત્રીએ આ વસીયતને અદાલતમાં પડકારી.

પુત્રીએ પોતાની અરજીમાં દલીલ કરી હતી કે માત્ર અન્ય ધર્મમાં લગ્ન કરવાના કારણે તેને વારસામાંથી બહાર રાખવું ભેદભાવપૂર્ણ છે અને તે બંધારણની કલમ 14 હેઠળ મળતી સમાનતાની હક તેમજ કલમ 21 હેઠળ મળતી વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાના અધિકારનો ભંગ કરે છે. તેણીએ એવો દાવો પણ કર્યો હતો કે સંતાન હોવાના નાતે તેને પિતાની મિલકતમાં હક મળવો જોઈએ. આ દલીલો સાથે તેણીએ મામલો પહેલા નીચલી અદાલતમાં, ત્યારબાદ હાઈકોર્ટમાં અને અંતે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી લઈ ગયો.

નીચલી અદાલત તેમજ હાઈકોર્ટએ સ્પષ્ટ અભિગમ અપનાવતા કહ્યું હતું કે મિલકત સ્વઅર્જિત હોવાથી પિતાને તેના વિષે સંપૂર્ણ અધિકાર છે, સંતાનને સ્વઅર્જિત મિલકતમાં કોઈ આપમેળે અથવા જન્મસિદ્ધ હક મળતો નથી અને વસીયત સંપૂર્ણપણે કાયદેસર છે, જેમાં કોઈ બળજબરી, છેતરપિંડી કે ગેરરીતિનો પુરાવો નથી. આ કારણે બંને અદાલતોએ પુત્રીની અરજી ફગાવી દીધી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટમાં અંતિમ લડાઈ દરમિયાન પણ પુત્રીએ ફરીથી દલીલ કરી હતી કે ધર્મ આધારિત નિર્ણય બંધારણ વિરુદ્ધ છે અને આવી વસીયત સામાજિક ન્યાયના સિદ્ધાંત સામે જાય છે. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે કાયદાની સ્પષ્ટ રેખા ખેંચી અને કહ્યું કે વસીયત કરવી એ વ્યક્તિનો કાનૂની અધિકાર છે. કોર્ટએ પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે જો મિલકત સ્વઅર્જિત હોય, તો વસીયત કરનારને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા છે કે તે કોને મિલકત આપવી અને કોને નહીં. કોર્ટએ વધુમાં જણાવ્યું કે વસીયતના મામલામાં સમાનતા (Equality)નો સિદ્ધાંત લાગુ પડતો નથી, અદાલત વસીયત કરનારની નૈતિકતા કે ભાવનાઓનું મૂલ્યાંકન કરતી નથી અને માત્ર એટલું જ જોવામાં આવે છે કે વસીયત કાયદેસર રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે કે નહીં.

આ ચુકાદા દ્વારા સુપ્રીમ કોર્ટએ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંતો ફરીથી સ્પષ્ટ કર્યા છે. પ્રથમ, સ્વઅર્જિત મિલકત પર પિતાનો સંપૂર્ણ અધિકાર છે અને તે પોતાની કમાણીથી ખરીદેલી મિલકત અંગે સંપૂર્ણ નિર્ણય લઈ શકે છે. બીજું, હિન્દુ કાયદા હેઠળ પણ સ્વઅર્જિત મિલકતમાં સંતાનનો કોઈ જન્મસિદ્ધ અથવા આપમેળે હક હોતો નથી. ત્રીજું, વસીયત કરનારની અંતિમ ઇચ્છાને કાયદાની નજરે સર્વોચ્ચ માનવામાં આવે છે. અને ચોથું, અદાલત લગ્ન, ધર્મ કે કુટુંબીય તણાવ જેવી ભાવનાત્મક બાબતોને નહીં પરંતુ કાયદાને આધારે જ નિર્ણય આપે છે.

સમાજ અને કાનૂની જગતમાં આ ચુકાદાની વ્યાપક અસર જોવા મળી રહી છે. કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં વસીયત સંબંધિત વિવાદોમાં માર્ગદર્શક સાબિત થશે, પરિવારિક વિવાદોને કાનૂની મર્યાદામાં રાખશે અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સાથે મિલકત અધિકારને વધુ મજબૂત બનાવશે. જોકે, કેટલાક સામાજિક વર્ગો આ ચુકાદાને કઠોર ગણાવી રહ્યા છે, ત્યારે કાનૂની વર્તુળોમાં તેને કાયદાની સ્પષ્ટતા અને ન્યાયતંત્રની સ્થિરતા તરીકે આવકારવામાં આવ્યો છે.

અંતમાં, આ કેસ એ સાબિત કરે છે કે ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં વ્યક્તિની મિલકત, તેની વસીયત અને તેની અંતિમ ઇચ્છા કાયદાની નજરે સર્વોચ્ચ સ્થાન ધરાવે છે અને અદાલતો ભાવનાત્મક દબાણથી નહીં, પરંતુ કાયદાની મર્યાદામાં રહીને જ નિર્ણય આપે છે.

Disclaimer

The present article is AI-generated and intended for informational purposes only. Readers are requested to consult the original court judgment for comprehensive details, findings, and legal interpretation. The team will not be liable for any loss or damage caused due to reliance on this article.