મુખ્ય સાક્ષીએ વસિયતનામાનો ઇનકાર કર્યો; માતાના અવસાન બાદ કુદરતી હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર લાગુ પડશે

સુપ્રીમ કોર્ટે 36 વર્ષ જૂનો મિલકત વારસાનો વિવાદ ફગાવ્યો

વસિયતનામાની વિશ્વસનીયતા અને કાનૂની પુરાવાના મુદ્દે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે મિલકત વારસાનો એક લાંબો ચાલતો કેસ ફગાવી દીધો છે. કોર્ટએ સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યારે વસિયતનામાના અમલ અંગે એકમાત્ર પ્રમાણિત સાક્ષી જ તેની જાણકારીનો ઇનકાર કરે, ત્યારે આવી વસિયત કાયદેસર રીતે માન્ય રહી શકતી નથી. પરિણામે, મિલકત પર હવે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 મુજબ કુદરતી (બિન-વસિયત) વારસા લાગુ પડશે.

શું હતો સમગ્ર મામલો?

આ કેસની શરૂઆત વર્ષ 1989માં થઈ હતી, જ્યારે શ્રીમતી કમલાએ તેમના પોતાના પુત્ર શ્રી રાવ સામે કૌટુંબિક મિલકત પર માલિકી હક અને કબજાની માંગ સાથે નાગરિક કેસ દાખલ કર્યો હતો. સાથે જ તેમણે ભૂતકાળના ભાડા, મિલકતના ઉપયોગ બદલ વળતર અને કાનૂની ખર્ચ તરીકે કુલ ₹22,500ની માંગ કરી હતી.

ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય

ટ્રાયલ કોર્ટે શ્રી રાવને મિલકતના ચાર ભાગમાંથી એક ભાગ તેની માતાને સોંપવાનો આદેશ આપ્યો હતો અને 1 એપ્રિલ 1989 પછી પુત્રનો તે ભાગ પર કોઈ અધિકાર નથી એવો ચુકાદો આપ્યો હતો. આ નિર્ણય સામે પુત્રએ અપીલ કરી ન હતી, પરંતુ માતાએ હાઇકોર્ટમાં અપીલ દાખલ કરી હતી.

અપીલ દરમિયાન માતાનું અવસાન અને નવો વળાંક

હાઇકોર્ટમાં કેસ ચાલી રહ્યો હતો ત્યારે શ્રીમતી કમલાનું અવસાન થયું. ત્યારબાદ એક ત્રીજો વ્યક્તિ આગળ આવ્યો અને દાવો કર્યો કે તે માતાનો કાયદેસર વારસદાર છે અને તેની પાસે 11 માર્ચ, 1999નું વસિયતનામું છે. આ આધારે તેણે પુત્ર સામે કેસ લડવાનો અને હાઇકોર્ટમાં ચાલી રહેલી અપીલ ચાલુ રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો.

વસિયતનામા પર ગંભીર શંકા

કેસનો સૌથી નિર્ણાયક વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે વસિયતનામાના એકમાત્ર પ્રમાણિત સાક્ષીએ ક્રોસ-એક્ઝામિનેશન દરમિયાન સ્વીકાર્યું કે—

તેને વસિયતનામાની સામગ્રી વિશે કોઈ જાણકારી નથી

તેનું મુખ્ય સોગંદનામું તેની સૂચનાઓ હેઠળ તૈયાર થયું નથી

તે સોગંદનામાની સામગ્રીથી અજાણ છે

સાક્ષીના આ નિવેદનથી વસિયતનામાની વિશ્વસનીયતા પર ગંભીર પ્રશ્ન ઊભા થયા.

સુપ્રીમ કોર્ટનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું કે ભારતીય ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 63(c) અને ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ 68 મુજબ વસિયતનામા સાબિત કરવા માટે ઓછામાં ઓછા એક વિશ્વસનીય પ્રમાણિત સાક્ષીની તપાસ ફરજિયાત છે.

જો એકમાત્ર સાક્ષી જ પોતાના નિવેદનથી પાછળ હટે, તો આવી વસિયત કોર્ટ સ્વીકારી શકે નહીં.

કોર્ટે નોંધ્યું:

“જો એકમાત્ર પ્રમાણિત સાક્ષીની વિશ્વસનીયતા અંગે શંકા ઊભી થાય, તો વસિયતનામાને સાચું માનવું અતિ મુશ્કેલ બને છે.”

અંતિમ પરિણામ: કુદરતી વારસાનો અમલ

વસિયતનામું કાયદેસર રીતે સાબિત ન થવાથી, સુપ્રીમ કોર્ટે હુકમ કર્યો કે મિલકત હવે બિન-વસિયત વારસા તરીકે ગણાશે અને હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમની કલમ 15 અને 16 મુજબ વહેંચાશે.

કારણ કે પુત્ર કલમ 15(1)(a) હેઠળ એકમાત્ર જીવિત વારસદાર હતો, તેથી તે તેની સ્વર્ગસ્થ માતાના હિસ્સાની સંપૂર્ણ મિલકતનો વારસદાર બન્યો.

મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સંદેશ

કાનૂની નિષ્ણાતોના મત મુજબ, આ ચુકાદો સ્પષ્ટ સંદેશ આપે છે કે—

વસિયતનામું બનાવવું જેટલું મહત્વપૂર્ણ છે, એટલું જ તેને કાયદેસર રીતે સાબિત કરવું જરૂરી છે

અવિશ્વસનીય અથવા તૈયારી વિના સાક્ષી આખી વસિયતને નિષ્ફળ બનાવી શકે છે

વસિયત નિષ્ફળ જાય તો કુદરતી વારસા આપોઆપ લાગુ પડે છે

કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ ચુકાદો?

આ નિર્ણય ભવિષ્યમાં મિલકત અને વારસાના કેસોમાં વસિયતનામાની સાબિતી, સાક્ષીની ભૂમિકા અને કુદરતી ઉત્તરાધિકાર અંગે માર્ગદર્શક બની રહેશે.