અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે જમીન મ્યુટેશનના આદેશને ચયલેન્જ કરતી રિટ યાચિકા નકારી – ‘મ્યુટેશન માત્ર ફિસ્કલ પ્રક્રિયા, માલિકીનો નિર્ણય નહીં’

અલાહાબાદ, 19 ડિસેમ્બર, 2025: ઉત્તર પ્રદેશ રેવેન્યુ કોડ હેઠળ જમીન મ્યુટેશનના આદેશને ચયલેન્જ કરતી રિટ યાચિકા પર અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે મહત્વનો નિર્ણય આપ્યો છે. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મ્યુટેશન પ્રક્રિયાઓ માત્ર રેવેન્યુ રેકોર્ડ અપડેટ કરવા માટેની સારાંશ અને ફિસ્કલ પ્રક્રિયાઓ છે, તે જમીન પર માલિકીનો અધિકાર સ્થાપિત કરતી નથી અને ન જ રદબાતલ કરતી છે. આથી, આવા આદેશો વિરુદ્ધ રિટ અધિકારક્ષેત્ર સામાન્ય રીતે ખુલ્લું નથી.

કેસની પૃષ્ઠભૂમિ:

ગંગારામ મિશ્રાબનામ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય અને અન્યના આ રિટ પીટીશનમાં, બસ્તી જિલ્લાના ગામ ચિટીરગાવનમાં આવેલી કૃષિ જમીનને લઈને વિવાદ છે. યાચિકર્તા ગંગારામ મિશ્રાએ તેમના ભાઈ તુલસીરામ દ્વારા 25 જુલાઈ, 2016ના રોજ રેજિસ્ટર્ડ સેલ ડીડ દ્વારા પ્રતિવાદી નં. 6 સુશીલા દેવીને કરવામાં આવેલ હસ્તાંતરણને પડકાર્યું હતું. દાવો હતો કે, હિંદુ અવિભાજિત કુટુંબી મિલકતમાં વિભાજન વગર, વેચાણકર્તાના હિસ્સાથી વધુ જમીનનું હસ્તાંતરણ કરવામાં આવ્યું છે. તે જ દિવસે યાચિકર્તાની માતાએ તેમના તરફ રેજિસ્ટર્ડ વિલ બનાવ્યું હતું.

મ્યુટેશન અને અપીલો:

તહસીલદારે18 ઓક્ટોબર, 2021ના રોજ પ્રતિવાદી નં. 6ના નામે મ્યુટેશન મંજૂર કર્યું. યાચિકર્તાની યાદ આપણી અને આક્ષેપોની સુનાવણી બાદ, 5 ફેબ્રુઆરી, 2024ના રોજ તહસીલદારે મ્યુટેશન એન્ટ્રી પુન: પુષ્ટિ કરી. યાચિકર્તાએ કોડની કલમ 35(2) હેઠળ કરેલ અપીલ 18 જુલાઈ, 2024ના રોજ અને કલમ 210 હેઠળ કરેલ પુનરાવલોકન 4 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ નકારવામાં આવી હતી.

હાઈકોર્ટની ચર્ચા:

ન્યાયમૂર્તિડૉ. યોગેન્દ્ર કુમાર શ્રીવાસ્તવની ખંડપીઠે ‘સ્મૃ. કલાવતી બનામ ધ બોર્ડ ઑફ રેવેન્યુ’ (2022)ના નિર્ણયમાં સ્થાપિત સિદ્ધાંતોનો અવલોકન કર્યું. આ નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે:

1. મ્યુટેશન પ્રક્રિયાઓ માત્ર સારાંશ અને ફિસ્કલ (રાજસ્વ એકત્રિત કરવા સંબંધિત) હોય છે.

2. તે કોઈ માલિકી હક્કો સ્થાપિત કે રદ કરતી નથી; તે માત્ર રેકોર્ડ અપડેટ છે.

3. મ્યુટેશન એન્ટ્રીને માલિકીના પુરાવા તરીકે કોઈ પ્રમાણભૂત મૂલ્ય નથી.

4. સામાન્ય રીતે આવા આદેશો વિરુદ્ધ રિટ યાચિકા સ્વીકારવાનું નથી, કારણ કે સંપૂર્ણ અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા સિવિલ કોર્ટમાં વૈકલ્પિક અસરકારક ઉપાય ઉપલબ્ધ છે.

કેટલાક અપવાદો:

હાઈકોર્ટેસ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર અપવાદસ્વરૂપ પરિસ્થિતિઓમાં જ, જેમ કે, અધિકારક્ષેત્રનો સંપૂર્ણ અભાવ, સક્ષમ સિવિલ કોર્ટના ચુકાદાની અવગણના, જાહેર સત્તાનો ઘોર દુરુપયોગ, કુટિલતા અથવા પ્રાકૃતિક ન્યાયના સિદ્ધાંતોનું ઉલ્લંઘન, ત્યારે જ રિટ અધિકારક્ષેત્રનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

વર્તમાન કેસમાં હાઈકોર્ટનું અવલોકન:

1. મૂળ વિવાદ માલિકીનો છે: યાચિકર્તાનો મુખ્ય આક્ષેપ સેલ ડીડની માન્યતા, વિલ અને અવિભાજિત કુટુંબી મિલકતમાં હિસ્સાનો નિર્ણય સંબંધિત છે, જે જટિલ પ્રશ્નો છે અને સિવિલ કોર્ટમાં સંપૂર્ણ સુનાવણી દ્વારા જ નિર્ણય થઈ શકે.

2. આક્ષેપિત આદેશો માત્ર ફિસ્કલ છે: તહસીલદાર, એસડીએમ અને અતિરિક્ત કમિશ્નરના આદેશોમાં માત્ર રેવેન્યુ રેકોર્ડમાં નામ દાખલ કરવાનું નિર્દેશન છે, માલિકીનો કોઈ સાર્વભૌમ નિર્ણય નથી.

3. કોઈ અપવાદ લાગુ પડતો નથી: યાચિકર્તા રિટ દાખલ કરવા માટેના કોઈ પણ માન્ય અપવાદને સાબિત કરવામાં અસમર્થ રહ્યા છે. તમામ અધિકારીઓએ અધિકારક્ષેત્રમાં રહીને, નોટિસ આપી, સુનાવણી કરી, દસ્તાવેજો જોઈને આદેશો પારિત કર્યા છે.

4. વૈકલ્પિક અસરકારક ઉપાય ઉપલબ્ધ છે: યાચિકર્તા અને તેમની માતા દ્વારા સેલ ડીડને પડકારતો, માલિકીના નિર્ણય માટેનો મૂળ દાવો (ઓરિજિનલ સુટ નં. 18/2017) બસ્તીના સિવિલ જજ (સીનિયર ડિવીઝન)ની અદાલતમાં લંબાતો છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે આ દાવામાં અંતરિમ નિષેધાજ્ a (ઇન્જંક્શન)ની અરજી નકારવામાં આવી હોવાથી, સંપૂર્ણ સુનાવણી જરૂરી છે.

હાઈકોર્ટનો અંતિમ નિર્ણય:

ઉપરોક્ત તમામ બાબતોનેધ્યાનમાં લેતાં, હાઈકોર્ટે નિર્ણય આપ્યો કે આ કેસમાં કોઈ અપવાદસ્વરૂપ પરિસ્થિતિ નથી અને યાચિકર્તા પાસે સિવિલ કોર્ટમાં અસરકારક ઉપાય ઉપલબ્ધ છે. આથી, હાઈકોર્ટે સંવિધાનની કલમ 226 હેઠળનો અસાધારણ વિવેકાધિકાર વપરાશમાં લેવાનું નકારી, રિટ યાચિકા નકારી દેવાનો આદેશ આપ્યો.

મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા:

હાઈકોર્ટેસ્પષ્ટ કર્યું કે આ નિર્ણયથી યાચિકર્તાના મૂળ સિવિલ દાવા (ઓરિજિનલ સુટ નં. 18/2017) પર કોઈ અસર પડશે નહીં. યાચિકર્તા તે દાવાની તથા માલિકી/હક્કોના નિર્ણય માટે અન્ય કોઈ પણ કાનૂની પગલાં ભરવા માટે સ્વતંત્ર છે. સક્ષમ સિવિલ કોર્ટ મ્યુટેશનના આદેશોથી (જે માત્ર ફિસ્કલ છે) અથવા હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયમાં કરવામાં આવેલી કોઈ પણ ટિપ્પણીથી અસ્વરાવિત થઈને, કાયદા મુજબ, મેરિટ પર સ્વતંત્ર રીતે નિર્ણય કરશે.

આ નિર્ણય દ્વારા, અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે મ્યુટેશન પ્રક્રિયાઓની સારાંશ અને રાજસ્વાત્મક પ્રકૃતિ પર ફરીથી ભાર મૂક્યો છે અને માલિકીના જટિલ વિવાદોનો નિર્ણય સિવિલ અદાલતો દ્વારા જ થવો જોઈએ, તેની સુસ્પષ્ટતા કરી છે.