મૌખિક વહેંચણીના બહાને દીકરીને પિતૃ સંપત્તિથી વંચિત કરી શકાય નહીં
મહિલા મિલ્કત અધિકાર મજબૂત કરતી છત્તીસગઢ હાઇકોર્ટની ઐતિહાસિક ટિપ્પણી
‘દીકરી જન્મથી જ સહભાગી’ – Vineeta Sharma ચુકાદા પર હાઇકોર્ટનો આધાર
મહિલાઓના મિલ્કત અધિકારોને વધુ મજબૂત બનાવતા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં છત્તીસગઢ હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે મૌખિક (ઓરલ) વહેંચણીના આધાર પર દીકરીને તેની કાયદેસર પિતૃ સંપત્તિના હકથી વંચિત કરી શકાય નહીં. ન્યાયમૂર્તિ બિભુ દત્ત ગુરુએ બે નીચલી અદાલતોના તે ચુકાદાઓ રદ કર્યા, જેમાં એક મહિલાની તેના પિતાની જમીનમાં હિસ્સાની માંગ નામંજૂર કરવામાં આવી હતી.
નીચલી અદાલતોની ભૂલ સુધારાઈ
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે સિવિલ કોર્ટ અને જિલ્લા કોર્ટ બંનેએ કાયદાનો ખોટો અર્થઘટન કર્યો હતો, જેના કારણે મહિલા અરજદારને તેના અધિકારથી વંચિત રાખવામાં આવી હતી. આ મામલામાં હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ઐતિહાસિક ચુકાદા Vineeta Sharma v. Rakesh Sharma પર આધાર રાખ્યો, જેમાં દીકરીને પુત્ર સમાન વારસાગત અધિકાર હોવાની સ્પષ્ટ જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ અંગે સ્પષ્ટતા
હાઇકોર્ટે હિંદુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956ની જોગવાઈઓનું વિશ્લેષણ કરતાં જણાવ્યું કે:
દીકરી જન્મથી જ કોપાર્સનર (coparcener) બને છે
દીકરીના હક પુત્ર જેટલા જ છે
માત્ર તે જ વહેંચણી માન્ય ગણાશે, જે 20 ડિસેમ્બર, 2004 પહેલાં નોંધાયેલ દસ્તાવેજ દ્વારા અથવા કોર્ટના હુકમથી કરવામાં આવી હોય
હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે મૌખિક અથવા બિન-નોંધાયેલ કુટુંબ ગોઠવણ (family arrangement) દીકરીના અધિકારો સમાપ્ત કરતી નથી.
કેસની ની વિગત
આ કેસ અમ્રિકા બાઈ, રાજનંદગાંવ (છત્તીસગઢ) જિલ્લાના રહેવાસી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે તેમના પિતા ધનુક લોધીની કૃષિ જમીનમાં વહેંચણીની માંગ કરી હતી. અમ્રિકા બાઈએ દાવો કર્યો હતો કે આ જમીન પિતૃ સંપત્તિ છે અને તેઓ Class-I વારસદાર તરીકે હિસ્સા માટે હકદાર છે.
વિરોધ પક્ષની દલીલ
વિરોધ પક્ષે — ધનુક લોધીની બીજી પત્ની અને તેમના પુત્રોએ — દલીલ કરી હતી કે વર્ષો પહેલાં મૌખિક વહેંચણી થઈ ગઈ હતી, જેમાં અમ્રિકા બાઈને એક એકર જમીન અને ઘરના એક ભાગને માત્ર જાળવણી (maintenance) માટે આપવામાં આવ્યો હતો.
સિવિલ કોર્ટ અને જિલ્લા કોર્ટએ આ દલીલ સ્વીકારીને અમ્રિકા બાઈનો દાવો ફગાવી દીધો હતો.
હાઇકોર્ટનો કડક અભિપ્રાય
હાઇકોર્ટે આ દલીલને નકારી કાઢતા કહ્યું કે:
“માત્ર જાળવણી માટે આપવામાં આવેલી થોડી જમીન અથવા ઘરનો ભાગ અંતિમ વહેંચણી (final partition) ગણાવી શકાય નહીં.”
કોર્ટએ વધુમાં જણાવ્યું કે મૌખિક વહેંચણીનો દાવો માન્ય ગણવા માટે જાહેર દસ્તાવેજો અને કોર્ટ ડિક્રી સમકક્ષ પુરાવા જરૂરી છે, જે આ કેસમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી.
પરંપરાગત છૂટાછેડાનો દાવો પણ ફગાવાયો
હાઇકોર્ટે નોંધ્યું કે વિરોધ પક્ષ પિતા ધનુક લોધી અને તેમની પ્રથમ પત્ની વચ્ચે પરંપરાગત (customary) છૂટાછેડા થયા હોવાનો દાવો સાબિત કરવામાં પણ નિષ્ફળ ગયો.
અંતિમ ચુકાદો
અપીલ મંજૂર કરતા હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ જાહેર કર્યું કે અમ્રિકા બાઈ પિતૃ સંપત્તિમાં તેમના કાયદેસર હિસ્સા માટે પાત્ર છે અને તે મુજબ વહેંચણીનો ડિક્રી તૈયાર કરવા આદેશ આપ્યો.
The present article is AI-generated and intended for informational purposes only. Readers are requested to consult the original court judgment for comprehensive details, findings, and legal interpretation. The team will not be liable for any loss or damage caused due to reliance on this article.