વૃદ્ધજનોના હિતમાં ભેટ દસ્તાવેજ રદ્દ કરવાનો ચુકાદો: હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું – ભેટમાં લેખિત શરત ન હોય તો પણ સંભાળની જવાબદારી અંતર્ગત માનવી

મેઇન્ટેનન્સ એન્ડ વેલફેર ઑફ પેરન્ટ્સ એન્ડ સિનિયર સિટિઝન્સ ઍક્ટ, 2007ની કલમ 23 હેઠળ ભેટ રદ્દ કરવાનો અધિકાર

છત્તીસગઢ હાઇકોર્ટે એ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે કે જો વૃદ્ધજનોએ પ્રેમ-સ્નેહમાં કોઈ સંબંધીને જમીન અથવા મકાનની ભેટ આપી હોય, પરંતુ પાછળથી ભેટ મેળવનાર વ્યક્તિ તેમની સંભાળ-સેવા કરવામાં નિષ્ફળ જાય અને ઉપેક્ષા કરે, તો ભેટ દસ્તાવેજમાં સંભાળની લેખિત શરત ન હોય તો પણ તે દસ્તાવેજ રદ્દ કરી શકાય છે. ઍક્ટની કલમ 23 હેઠળ આવું કરવાની તક છે.

વિગતવાર કેસ

બિલાસપુરના કાંચન વિહાર સ્થિત એક મકાન (ખેસરા નં. 200/3) માટેનો ભેટ દસ્તાવેજ હવે રદ્દ ગણાશે. આ મકાન 83 વર્ષીય સુરેશમણિ તિવારી અને 80 વર્ષીય લતા તિવારી એ તેમના ભત્રીજા રામકૃષ્ણ પાંડે (એપલન્ટ નં.1)ને 29 એપ્રિલ 2016ના રોજ પ્રેમ-સ્નેહમાં ભેટ આપ્યું હતું. ભેટ આપતી વખતે આશા હતી કે રામકૃષ્ણ પાંડે તેમની સંભાળ કરશે, પરંતુ પાછળથી તેમણે આ વૃદ્ધ દંપતિને મૂળ ઘરમાં જ રહેવા દેવાને બદલે ત્રાસ આપવો શરૂ કર્યો, પાણી-વીજળી જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત રાખ્યા અને અંતે તો તેમને ઘર છોડવા બળજબરી કરી. પરિણામે, વૃદ્ધ દંપતિને વૃદ્ધાશ્રમમાં શરણ લેવું પડ્યું.

ત્યારબાદ વૃદ્ધ દંપતિએ મેઇન્ટેનન્સ ટ્રિબ્યુનલ – એસ.ડી.ઓ. (રેવેન્યૂ) પાસે 2007ના ઍક્ટની કલમ 5 અને 23 હેઠળ અરજી કરી, જેમાં ભેટ દસ્તાવેજ રદ્દ કરવાની માંગ કરવામાં આવી. ટ્રિબ્યુનલે 12 સપ્ટેમ્બર 2024ના રોજ ભેટ રદ્દ કરવાનો ચુકાદો આપ્યો. આ નિર્ણય સામે અપીલ કરવામાં આવી, પરંતુ કલેક્ટર (અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ) અને પછી સિંગલ જજ બેંચે પણ તેને સમર્થન આપ્યું. અંતિમ રૂપે ડિવિઝન બેંચે (મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ રમેશ સિન્હા અને ન્યાયમૂર્તિ રવીન્દ્રકુમાર અગ્રવાલ) આ ચુકાદાને કાયમ રાખ્યો.

કોર્ટનો મુખ્ય આધાર:

હાઇકોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે:

1. કલમ 23 હેઠળ ભેટ રદ્દ કરવા માટે લેખિત શરત હોવી જરૂરી નથી. આશરા, સંબંધ અને પરિસ્થિતિઓ પરથી સંભાળની જવાબદારી અંતર્ગત રૂપે ગણી શકાય.

2. ઍક્ટ 2007 એ વૃદ્ધજનોના રક્ષણ માટેનો કલ્યાણકારી કાયદો છે, જેનું ઉદ્દેશપૂર્ણ અને ઉદાર અર્થઘટન થવું જોઈએ.

3. વૃદ્ધજનો પાસે પેન્શન અથવા અન્ય જમીન હોવા છતાં, જો તેમની સંભાળ-સેવા ન કરવામાં આવે અને મૂળભૂત સુવિધાઓથી વંચિત રાખવામાં આવે, તો તે ઍક્ટ હેઠળ ન્યાય મેળવવાનો હકદાર છે.

મહત્વનું ન્યાયિક પૂર્વનિષ્પત્તિ:

હાઇકોર્ટે સુપ્રીમ કોર્ટના ત્રણ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો – સુદેશ છીકારા વિ. રમતી દેવી (2022), ઉર્મિલા દીક્ષિત વિ. સુનીલ શરણ દીક્ષિત (2025), અને અજય સિંહ વિ. ખાચરુ (2025) – નો સંદર્ભ આપીને પુષ્ટિ કરી કે "સંભાળની જવાબદારી ભેટ દસ્તાવેજમાં શબ્દશઃ ન લખાયેલી હોય તો પણ પરિસ્થિતિઓ પરથી ગ્રહણ કરી શકાય."

સંદર્ભિત કલમો (ઍક્ટ, 2007):

· કલમ 2(જી): "સંબંધી" ની વ્યાખ્યા – જેમાં બાળક, પૌત્ર, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

· કલમ 5: વૃદ્ધજનોના ભરણપોષણ માટેની અરજીનો પ્રાવધાન.

· કલમ 7: મેઇન્ટેનન્સ ટ્રિબ્યુનલની રચના અને અધિકારક્ષેત્ર.

· કલમ 23(1): જો સંપત્તિ હસ્તાંતરણ એ ભરણપોષણ અથવા સંભાળ પર આધારિત હોય અને તે શરતનું ઉલ્લંઘન થાય, તો તે હસ્તાંતરણ રદ્દ કરી શકાય છે.

તારણ:

આ નિર્ણય દ્વારા હાઇકોર્ટે એ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે વૃદ્ધજનોની ભાવનાત્મક અને શારીરિક સંભાળ કરવી તે કેવળ નૈતિત જવાબદારી જ નહીં, પણ કાયદાની દષ્ટિએ પણ આવશ્યક છે. ભેટ મેળવનાર વ્યક્તિએ જો આ જવાબદારીનું ઉલ્લંઘન કર્યું, તો ભેટ રદ્દ થઈ શકે છે – ભલે તે શરત દસ્તાવેજમાં લખાયેલી ન હોય.

અપીલ નંબર: WA નંબર 103/2026

ન્યાયાધીશો: માનનીય મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ રમેશ સિન્હા અને ન્યાયમૂર્તિ રવીન્દ્રકુમાર અગ્રવાલ

તારીખ: 03.02.2026