માઇનિંગ લીઝ પર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ગણતરીમાં કલેક્ટરની ભૂલ, હાઇકોર્ટે 2.44 કરોડનો દંડ રદ્દ કર્યો

જબલપુર: મધ્યપ્રદેશ હાઇકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં માઇનિંગ લીઝ (ખનિજ પટ્ટા) પરની સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ગણતરીમાં કલેક્ટર દ્વારા કરાયેલી ગંભીર ભૂલોને ઉજાગર કરી હતી અને 2.44 કરોડ રૂપિયાનો દંડ અને વધારાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી વસૂલવાનો આદેશ રદ્દ કર્યો હતો. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ગણતરી દસ્તાવેજના અમલ (એક્ઝિક્યુશન) સમયે પ્રવર્તતા કાયદા મુજબ થવી જોઈએ, નોંધણી સમયે નહીં.

ન્યાયમૂર્તિ વિવેક રુસિયા અને ન્યાયમૂર્તિ પ્રદીપ મિત્તલની ખંડપીઠે મેસર્સ જય પ્રકાશ એસોસિએટેડ પ્રા. લિ. દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીનો સ્વીકાર કરતાં આ ચુકાદો આપ્યો હતો. પેટ્રોલિયમ કંપનીએ રીવા જિલ્લાના રામપુર બાઘેલાન વિસ્તારમાં 150 હેક્ટર જમીન પર ચૂનાના પત્થર (લાઇમસ્ટોન)ના ખનન માટે 30 વર્ષનો પટ્ટો મેળવ્યો હતો. 9 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ થયેલા કરાર બાદ 12 ડિસેમ્બર 2014ના રોજ આ દસ્તાવેજ નોંધણી માટે રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

શું હતો વિવાદ?

સબ-રજિસ્ટ્રારે સ્ટેમ્પ ડ્યુટીના નિર્ધારણ માટે આ દસ્તાવેજ કલેક્ટરને મોકલી આપ્યો હતો. કલેક્ટરે 29 માર્ચ 2016ના રોજ પસાર કરેલા આદેશમાં 1,94,58,462 રૂપિયાની ઉણપ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી અને 50 લાખ રૂપિયાના દંડ સહિત કુલ 2,44,57,462 રૂપિયા ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કલેક્ટરે આ ગણતરી 16 સપ્ટેમ્બર 2014થી અમલમાં આવેલા સુધારા મુજબ 5 ટકાના દરે કરી હતી, પરંતુ ગણતરીમાં સરેરાશ વાર્ષિક રોયલ્ટી સાથે ડેડ રેન્ટ (નિશ્ચિત ભાડું) અને ઉપકર (સેસ) પણ ઉમેરી દીધા હતા અને આ રકમને 30 વર્ષ સુધી ગુણી દીધી હતી.

કંપનીનો દાવો હતો કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ફક્ત 5 ટકાના દરે સરેરાશ વાર્ષિક રોયલ્ટી (રૂ. 1,25,35,110) પર ગણવી જોઈએ, જે માત્ર 6.26 લાખ રૂપિયા થાય છે. તેમણે એવી પણ દલીલ કરી હતી કે 14 જાન્યુઆરી 2016થી અમલમાં આવેલા નવા સુધારા મુજબ ખનિજ પટ્ટા પર 0.75 ટકાના દરે ડ્યુટી લાગે છે, પરંતુ તે કાયદો પૂર્વવર્તી અસરથી લાગુ કરી શકાય નહીં.

અદાલતે શું કહ્યું?

હાઇકોર્ટે કલેક્ટર અને રેવન્યૂ બોર્ડના આદેશોને ગેરકાયદેસર ઠરાવતાં અનેક મહત્વપૂર્ણ અવલોકનો કર્યા:

1. અમલની તારીખ મહત્વપૂર્ણ: કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી દસ્તાવેજ પર હસ્તાક્ષર (એક્ઝિક્યુશન) થાય તે દિવસે પ્રવર્તતા કાયદા મુજબ નક્કી થાય છે, નોંધણી વખતે નહીં. આ કેસમાં દસ્તાવેજ 9 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ એક્ઝિક્યુટ થયો હતો, ત્યારે 5 ટકા ડ્યુટીનો કાયદો અમલમાં હતો. 14 જાન્યુઆરી 2016થી અમલમાં આવેલો 0.75 ટકાનો દર આ લીઝ પર લાગુ પડતો નથી.

2. રોયલ્ટી અને ડેડ રેન્ટ એકસાથે ન લઈ શકાય: કોર્ટે જણાવ્યું કે રોયલ્ટી અને ડેડ રેન્ટ બંને એકસાથે વસૂલી શકાય નહીં. ખનિજ પટ્ટા ધારકે રોયલ્ટી અને ડેડ રેન્ટ પૈકી જે વધુ હોય તે ચૂકવવાનું હોય છે. કલેક્ટરે બંને ઉમેરીને ગણતરી કરી હતી, જે કાયદાની સ્પષ્ટ ભૂલ છે.

3. ઉપકર લાગુ પડતું નથી: 1982ના એમ.પી. ઉપકર અધિનિયમ હેઠળ વેચાણપત્ર, ભેટપત્ર અથવા 30 વર્ષથી વધુના પટ્ટા પર જ ઉપકર લાગે છે. આ કેસમાં લીઝ 30 વર્ષથી વધુ ન હોવાથી અને તે વેચાણપત્ર ન હોવાથી ઉપકર લાગુ પડતું નથી.

4. દંડ અન્યાયી: કોર્ટે નોંધ્યું કે કંપનીએ પોતાની જાતે દસ્તાવેજ નોંધણી માટે રજૂ કર્યો હતો અને ડ્યુટી નક્કી કરાવવાની પહેલ કરી હતી. આવી સદ્ભાવનાપૂર્ણ કાર્યવાહી માટે 50 લાખ રૂપિયાનો દંડ ફટકારવો ગેરકાયદેસર છે. કાયદા મુજબ માત્ર 5 રૂપિયાનો દંડ થઈ શકે.

કોર્ટનો અંતિમ આદેશ:

હાઇકોર્ટે કલેક્ટર અને રેવન્યૂ બોર્ડના આદેશો રદ્દ કરતાં કલેક્ટરને નિર્દેશ આપ્યો કે કંપની પાસેથી ફક્ત 6,26,775 રૂપિયાની સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લઈને લીઝ ડીડની નોંધણી કરવામાં આવે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ રકમ ઉપરાંત કોઈ દંડ કે ઉપકર વસૂલવામાં ન આવે.

આ ચુકાદો ખનિજ પટ્ટા ધારકો અને ઉદ્યોગો માટે મોટી રાહત સમાન છે, જેઓ ઘણીવાર સ્ટેમ્પ ડ્યુટીની ખોટી ગણતરી અને ગેરકાયદેસર દંડનો સામનો કરતા હોય છે. આ ચુકાદો કર અધિકારીઓને દસ્તાવેજના અમલ સમયના કાયદાનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાની અને ગણતરીમાં પારદર્શિતા રાખવાની સ્પષ્ટ ચેતવણી આપે છે.